مطالعات دفتری جهت شناسایی مناطق مستعد برای کانی‌سازی عناصر نادر خاکی در استان های آذربایجان شرقی، غربی و اردبیل

 

 


چکیده

از لحاظ حجمی سنگ­های آلکالن کمتر از یک درصد کل سنگ­های آذرین را تشکیل می­دهند. این سنگ­ها غالباً از عناصر آلکالی غنی و از نظر سیلیس تهی هستند، بخش زیادی از توجه معطوف شده به سنگ­های آلکالن به خاطر تمرکز بالای عناصر ناسازگار یا عناصر لیتوفیل بزرگ یون (LILE) در آن­هاست. ویژگی­های یاد شده فراتر از علاقمندی آکادمیک به این سنگ­هاست چرا که بیشتر منابع Ta, Nb و عناصر کمیاب خاکی دنیا در توده­های آذرین آلکالن و یا اطراف آنها یافت شده­اند. از آنجا که سنگ­های آلکالن شناخته شده ایران برای تمرکز احتمالی عناصر کمیاب و کمیاب خاکی در استان­های آذربایجان شرقی، غربی و اردبیل شامل توده­های نفوذی کلیبر، بزقوش، رزگاه، لوسیتیت­های جزیره اسلامی و توده های آلکالی در بخش­های مختلف این پهنه است و اکثریت این توده­ها در یک امتداد خطی قرار گرفته اند، مجموعه استان­های آذربایجان شرقی، غربی و اردبیل به عنوان پهنه مستعد برای انجام عملیات اکتشاف (فاز شناسایی ـ پی‌جویی) در دستور کار قرار گرفته اند. به همین لحاظ حجم بررسی های زمین­شناسی و اکتشاف در استان­های آذربایجان شرقی، غربی و اردبیل در خور توجه است. در این پروژه، بر اساس داده‌های ژئوشیمیایی و کانی سنگین به دست آمده از محیط رسوبات آبراهه‌ای برگه های 1:100،000 پوشش‌دهنده سطح استان(موجود در سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور) و همچنین با بهره‌گیری از دو لایه‌ اطلاعاتی جانبی تصاویر ماهواره‌ای استر و ژئوفیزیک هوابردی مغناطیس و رادیومتری در دسترس و البته نقشه های زمین‌شناسی در مقیاس 1:100,000، از نظر پتانسیل کانی‌سازی عناصر نادر خاکی (REE) مورد ارزیابی و بررسی قرار گرفتند و با توجه به دانش اولیه موجود از بستر مساعد برای شکل گیری زونهای کانی‎سازی این تیپ عناصر، زونهای احتمالی پر پتانسیل معرفی و متعاقباً به جهت ادامه اکتشافات ناحیه‌ای کوچک مقیاس انتخاب گردیده‌اند که شرح مطالعات تکمیلی‌تر آن به تفکیک برای هر برگه در ادامه آورده شده است.
منطقه مورد بررسی شامل پهنه سیاسی جغرافیایی استان­های آذربایجان شرقی، غربی و اردبیل با مساحت تقریبی 105151.6 کیلومترمربع بوده و از لحاظ ساختاری بخش اردبیل و شرق آذربایجان شرقی در زون البرز آذربایجان، بخش غربی آذربایجان شرقی در زون ایران مرکزی و استان آذربایجان غربی در زون سنندج-سیرجان قرار دارد. روند ساختاری عموماً شمال غربی جنوب شرقی است که روندی متعارف و منطق بر کمربند زاگرس و عمدتاً حاصل فازهای تکتونیکی کوهزایی لارامید می‌باشد. این روند با روند جایگزینی توده‌های نفوذی گرانیتی گرانودیوریتی، پورفیریتی و دایک‌های ترشیری و پرکامبرین نیز مشخص می‌شود. گسلش نیز از جمله ساختارهای مهم تکتونیکی بوده که در تمامی سطح منطقه ظهور دارد. زمان اصلی گسلش‌ها در پهنه مورد بررسی به فاز نهایی آلپی نسبت داده می‌شود. از جمله گسل‌های مهم موجود در پهنه استان­ها، خطواره تبریز- زنجان و  گسل ارومیه – زرینه رود با امتداد شمال غربی ـ جنوب شرقی می‌باشد.

پردازش داده‌های ژئوشیمیایی بر مبنای نمونه‌های ژئوشیمیایی رسوبات آبراهه‌ای صورت پذیرفته که همه آن‌ها متعلق به بانک اطلاعات ژئوشیمیایی سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی کشور بوده‌اند و در خلال سال‌های اخیر عمدتاً با هدف پتانسیل‌یابی عمومی فلزات پایه مورد برداشت قرارگرفته‌اند. افزون بر این روش غالب تجزیه‌ای از نوع آنالیز کلیXRF بوده است که می‌بایست در مورد REE ها نتایج آن با احتیاط بیشتری بکار گرفته شود. داده‌پردازی تک متغیره با بررسی جداول پارامترهای آماری و ترسیم و تجزیه و تحلیل هیستوگرام‌ها و منحنی‌های احتمال تجمعی آغاز گردید، در ابتدای امر با توجه به اینکه رویکرد غالب در تهیه بانک داده‌های ژئوشیمیایی چندعنصری، پتانسیل‌یابی برای فلزات پایه در سطح کشور بوده است و هم اکنون سعی بر این است تا از این داده‌ها حتی‌الامکان برای اکتشاف زونهای مستعد کانی‌سازی REE بهره گرفته شود، مجموعه مشخصی از عناصر در هر برگه در دستور کار قرار گرفته است. بدین منظور، عناصر Ce، La، Eu، Y و Yb به عنوان عناصر هدف REE سبک و سنگین با توجه به بضاعت داده‌های ژئوشیمیایی موجود مدنظر بوده‌اند و در کنار آن‌ها عنصر P به منظور بررسی فاز کانی‌شناسی فسفاته یا غیرفسفاته‌ای که کانی حامل در قالب آن ظهور و بروز یافته، Th وU به عنوان دو عنصر رادیوایزوتوپ همراه با سنگ‌های فلسیکی آلکالن و پرآلکالن غنی از این عناصر و همچنین غنی‌شدگی نامتعارف و قابل‌توجه آن‌ها در قالب برخی کانی‌های فسفاته میزبان REE ها نظیر مونازیت و زینوتایم، عنصر Al به منظور بررسی اثر حضور نفلین سینیت ها در میزبانی این عناصر، Zr و Ti به منظور بررسی اثر ظهور و بروز احتمالی در قالب کانی‌های مقاوم و امکان‌سنجی احتمال موفقیت اجرای بررسی‌های ژئوشیمیایی کانی‌های سنگین در محیط رسوبات آبراهه‌ای برای ردیابی آنومالی‌های ناحیه‌ای موجود و کشف آنومالی‌های محلی‌تر بدین شیوه و نهایتاً عناصر Nb،Li و Ta به منظور بررسی اثر کانی سازی پگماتیتی مدنظر بوده است. با استفاده از نقشه‌های هاله‌های تک عنصری و چند عنصری تهیه‌شده، مطالعات دورسنجی صورت گرفته با استفاده از داده‌های استر برای دگرسانی‌های موجود، داده‌های ژئوفیزیکی از نوع مغناطیس هوابرد با فواصل ایستگاهی 500 متر و نیز نقشه‌های زمین‌شناسی 1:100,000 نهایتاً 16 برگه مستعد برای شناسایی کانی سازی REEs معرفی گردید که در فاز اول 5 برگه 1:100000 زمین شناسی شامل کلیبر، ورزقان، قره چمن، سرو (گنگچین) و بستان آباد در اولویت اول اکتشافی قرار گرفت. برگه های قره چمن و بستان آباد دارای نتایج آنالیز داده های ژئوشیمی آبراهه ای کاملتری بودند. از این بین بیشترین عیار عناصر نادر خاکی مربوط به برگه قره چمن می باشد. تمرکزهایی نسبتاً بالا از عناصرCe(362ppm), La(207ppm), Y(149ppm)  و Th(206ppm) در برخی نمونه­های مربوط این برگه مشاهده شد. واحدهای سنگی نفلین سینیت، کوارتز مونزونیت، نفلین گابرو، آلکالی پیروکسنیت، آلکالی گابرو و رگه های پگماتیتی در برگه یکصدهزار کلیبر دارای احتمال کانی سازی REE می باشد. غلظت نسبتا بالای عناصر سریم(202ppm)،لانتانیوم(105ppm) و ایتریم(70ppm) در نمونه‌های ژئوشیمی و تمرکز ذرات اسفن، آپاتیت، زیرکن و زنوتایم در نمونه‌های کانی سنگین، می تواند گویای قابلیت این منطقه جهت مطالعات اکتشافی باشد. توده سینیتی واقع در شرق برگه یکصدهزار ورزقان بدلیل اینکه ادامه توده سینیتی موجود در برگه یکصدهزار کلیبر است و تنها جدا کننده این دو توده صرفا مرزهای جغرافیایی است، مورد توجه قرار گرفت، لذا بدلیل کمبود داده­های عناصر نادر خاکی و لایه­های اطلاعاتی در این برگه مطالعات به صورت کامل انجام نشد. در برگه سرو توده های نفوذی گابرو آنورتوزیت و گرانیت های آلکالن رخنمون دارد. با توجه به نبود لایه های اطلاعاتی کافی در منطقه بر لایه سنگ شناسی تمرکز یافته و با توجه به لیتولوژی منطقه که بی شباهت به سنگ های آلکالن نمی باشد، جهت مطالعات اکتشاف عناصر REE، می توانند مورد توجه قرار گیرند. واحدهای سنگی گرانیت آلکالن و رگه های پگماتیتی در برگه یکصدهزار بستان آباد دارای احتمال کانی سازی REEمی باشد. غلظت نسبتا بالای عناصر سریم، ایتریم و فسفر در نمونه‌های ژئوشیمی و تمرکز ذرات آپاتیت در نمونه‌های کانی­سنگین، می­تواند گویای قابلیت این منطقه جهت مطالعات اکتشافی باشد.

سه شنبه 12 ارديبهشت 1396  14:59
آخرين تاريخ بازديد
: شنبه 3 تير 1396  11:53:28
تعداد بازديد از اين خبر
: 183